नीतिसूत्रे 15

15 ¹सौम्य उत्तर क्रोध निवारते, पण कठोर शब्द राग भडकावतो. ²ज्ञान्यांची जीभ ज्ञानाची प्रशंसा करते, पण मूर्खांची तोंडे मूर्खता ओतत राहतात. ³आमच्या पित्याचे डोळे सर्व ठिकाणी असतात, ते वाईट व चांगले यांच्यावर पहारा ठेवतात. ⁴सौम्य जीभ जीवनाचे झाड आहे, पण कुटिल जीभ आत्म्याला चिरडते. ⁵मूर्ख आपल्या पित्याच्या शिक्षणाचा तिरस्कार करतो, पण जो कोणी ताडण ऐकतो तो शहाणा असतो. ⁶नीतिमानाच्या घरात पुष्कळ संपत्ती असते, पण दुष्टाच्या मिळकतीने संकट येते. ⁷ज्ञान्यांचे ओठ ज्ञान पसरवतात, पण मूर्खांची अंतःकरणे तशी नाहीत. ⁸दुष्टांचा यज्ञ आमच्या पित्याला किळसवाणा वाटतो, पण सरळ मनाच्यांची प्रार्थना त्याचा आनंद आहे. ⁹दुष्टांचा मार्ग आमच्या पित्याला किळसवाणा वाटतो, पण जो नीतिमत्तेच्या मागे लागतो त्याच्यावर तो प्रीती करतो. ¹⁰जो मार्ग सोडतो त्याला कठोर शिस्त होते, आणि जो ताडणाचा द्वेष करतो तो मरेल. ¹¹अधोलोक व विनाश आमच्या पित्यासमोर उघडे आहेत; तर मग सर्व माणसांची अंतःकरणे किती अधिक! ¹²टवाळखोराला ताडण आवडत नाही; तो ज्ञान्यांकडे जाणार नाही. ¹³आनंदी अंतःकरण चेहरा प्रफुल्लित करते, पण दुःखी अंतःकरण आत्म्याला चिरडते. ¹⁴विवेकी अंतःकरण ज्ञान शोधते, पण मूर्खांची तोंडे मूर्खतेवर पोसतात. ¹⁵पीडितांचे सर्व दिवस कष्टाचे असतात, पण प्रफुल्लित अंतःकरणाला निरंतर मेजवानी असते. ¹⁶आमच्या पित्याच्या भयासह थोडके असलेले बरे, त्यापेक्षा संकटासह मोठी संपत्ती वाईट. ¹⁷जेथे प्रीती आहे तेथे भाजीचे जेवण बरे, त्यापेक्षा द्वेषासह पुष्ट केलेला बैल वाईट. ¹⁸तापट मनुष्य भांडण उकरतो, पण जो रागाला मंद असतो तो कलह शांत करतो. ¹⁹आळशाचा मार्ग काटेरी कुंपणासारखा असतो, पण सरळ मनाच्यांचा रस्ता सपाट राजमार्ग असतो. ²⁰शहाणा मुलगा पित्याला आनंदित करतो, पण मूर्ख माणूस आपल्या आईचा तिरस्कार करतो. ²¹बुद्धिहीनाला मूर्खता आनंद वाटते, पण समजदार माणूस सरळ मार्गाने चालतो. ²²सल्ल्याविना योजना फसतात, पण पुष्कळ सल्लागारांनी त्या यशस्वी होतात. ²³योग्य उत्तर देण्यात माणसाला आनंद मिळतो, आणि योग्य वेळी बोललेला शब्द किती चांगला असतो! ²⁴शहाण्यासाठी जीवनाचा मार्ग वरच्या दिशेने जातो, तो त्याला खालच्या अधोलोकापासून दूर वळवतो. ²⁵आमचा पिता गर्विष्ठांचे घर पाडतो, पण विधवेची सीमा तो राखतो. ²⁶दुष्टांचे विचार आमच्या पित्याला किळसवाणे वाटतात, पण दयाळू शब्द शुद्ध असतात. ²⁷जो अन्यायाच्या लाभासाठी लोभी असतो तो आपल्या घरावर संकट आणतो, पण जो लाचेचा द्वेष करतो तो जगेल. ²⁸नीतिमानाचे अंतःकरण उत्तर कसे द्यावे याचा विचार करते, पण दुष्टाचे तोंड वाईट ओतत राहते. ²⁹आमचा पिता दुष्टांपासून दूर असतो, पण तो नीतिमानाची प्रार्थना ऐकतो. ³⁰डोळ्यांचा प्रकाश अंतःकरणाला आनंद देतो, आणि चांगली बातमी हाडांना ताजेतवाने करते. ³¹जो कान जीवनदायी ताडण ऐकतो तो ज्ञान्यांमध्ये वस्ती करेल. ³²जो शिक्षणाकडे दुर्लक्ष करतो तो स्वतःचा तिरस्कार करतो, पण जो ताडण ऐकतो त्याला समज प्राप्त होते. ³³आमच्या पित्याचे भय हे ज्ञानाचे शिक्षण आहे, आणि सन्मानाच्या आधी नम्रता येते.